Trong văn hoá Việt, số ba gắn với trời, đất, người và với ba nén hương trên bàn thờ, số năm gắn với ngũ hành và mâm ngũ quả ngày Tết, còn số chín gắn với sự trọn vẹn, như voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao trong truyền thuyết Sơn Tinh Thuỷ Tinh. Những con số ấy có mặt khắp nơi, từ nghi lễ trong nhà tới câu nói hằng ngày.
Chào bạn, đây là Nhà Sưu Tập. Danh mục này mình rời khỏi sim và biển số để đi sâu hơn một chút: vì sao người Việt lại có cảm tình với những con số nhất định. Tập đầu tiên kể về ba con số hay gặp nhất trong đời sống tâm linh.
Số ba: trời, đất, người
Số ba xuất hiện rất nhiều trong nghi lễ của người Việt. Thắp hương thường là ba nén, nhiều người giải thích là tượng trưng cho trời, đất và người, hay theo cách nói Hán Việt là tam tài. Cách giải thích có thể khác nhau tuỳ vùng, tuỳ nhà.
Trong lời ăn tiếng nói, số ba cũng gợi sự đủ đầy vừa phải. Ba mặt một lời là cách nói về sự rõ ràng có chứng kiến. Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao là câu dạy về đoàn kết mà đứa trẻ nào cũng thuộc.
Số ba còn gắn với những chu kỳ nhỏ trong đời sống, như cúng ba ngày, cúng mãn tang theo những mốc thời gian nhất định. Cách làm cụ thể khác nhau giữa các vùng và các gia đình.
Có lẽ vì vậy mà với nhiều người, số ba mang cảm giác cân bằng và đầy đặn, không thiếu không thừa.
Số năm: ngũ hành và mâm ngũ quả
Số năm gắn với ngũ hành: kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ, một hệ thống quan niệm về vạn vật đến từ triết học phương Đông và thấm sâu vào văn hoá Việt.
Ngày Tết, nhiều gia đình bày mâm ngũ quả trên bàn thờ. Năm loại quả gửi gắm mong ước đủ đầy. Loại quả cụ thể khác nhau giữa miền Bắc và miền Nam, mỗi miền có cách chọn và cách gọi tên mang ý nghĩa riêng.
Ở miền Nam, nhiều người bày mâm ngũ quả với những loại quả đọc lên thành câu mong ước, như cầu vừa đủ xài. Miền Bắc lại hay bày nải chuối xanh đỡ lấy những loại quả khác, nhiều màu sắc.
Số năm cũng có mặt trong những cách nói như năm châu bốn biển, chỉ cả thế giới rộng lớn. Một con số mà ôm được cả đất trời.
Số chín: sự trọn vẹn và linh thiêng
Số chín có lẽ là con số đặc biệt nhất trong tâm thức người Việt. Truyền thuyết Sơn Tinh Thuỷ Tinh kể Vua Hùng thách cưới voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao. Chín ở đây là sự quý hiếm, trọn vẹn tới mức gần như không tưởng.
Dòng sông lớn nhất miền Nam được gọi là Cửu Long, nghĩa là chín rồng, theo cách nói về những cửa sông đổ ra biển. Cái tên mang theo cả sự hùng vĩ và linh thiêng.
Trong Hán Việt, số chín là cửu, đọc gần với chữ cửu mang nghĩa lâu dài. Đó là lý do số chín được ưa trong sim, trong biển số, như mình đã kể ở các danh mục trước.
Số chín còn gắn với những chuyện tâm linh khác, như quan niệm đàn bà chín vía, mình sẽ nói ngay sau đây.
Bảy vía, chín vía và những con số của con người
Dân gian có câu đàn ông bảy vía, đàn bà chín vía. Đây là quan niệm về phần hồn vía của con người, ảnh hưởng tới nhiều nghi lễ như cúng cho người ốm, gọi hồn vía cho trẻ con khi bị giật mình. Con số bảy và chín trong nhiều nghi lễ cũng theo quan niệm này.
Đó là lý do có những phong tục làm việc gì đó bảy lần với nam, chín lần với nữ. Cách làm cụ thể khác nhau giữa các vùng.
Vì có quan niệm này, số bảy với người Việt không hoàn toàn mang ý xấu như cách đọc thất trong Hán Việt. Nó gắn với chính con người.
Những quan niệm này là một phần của đời sống tinh thần. Mình kể như kể văn hoá, để bạn hiểu vì sao ông bà làm vậy, chứ không phải để khẳng định đúng sai.
Sống với con số cho nhẹ nhàng
Những con số linh thiêng giúp người Việt có một hệ thống ký hiệu chung để bày tỏ mong ước, lòng thành và sự gắn kết. Thắp ba nén hương, bày mâm năm quả là cách nói chuyện với tổ tiên bằng con số.
Hiểu những con số đó giúp người trẻ hiểu ông bà hơn, và hiểu vì sao có những con số được người lớn trân trọng khi chọn ngày, chọn nhà, chọn sim.
Nhưng con số chỉ là cái vỏ của tấm lòng. Một mâm cỗ nhiều món mà không có sự sum họp thì cũng nhạt. Một nén hương thắp với lòng thành có khi quý hơn nhiều nén thắp cho có.
Câu hỏi để bạn nghĩ: trong nhà bạn, có con số nào được ông bà nhắc tới nhiều nhất trong các dịp lễ Tết không, và bạn đã từng hỏi vì sao chưa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thắp hương thường là ba nén?
Nhiều người giải thích ba nén tượng trưng cho trời, đất và người, hay là Phật, Pháp, Tăng theo cách hiểu của người theo đạo Phật. Cách giải thích có thể khác nhau tuỳ vùng và tuỳ gia đình.
Mâm ngũ quả miền Bắc và miền Nam khác nhau thế nào?
Miền Bắc hay bày nải chuối xanh đỡ các loại quả nhiều màu. Miền Nam hay chọn quả có tên đọc lên thành câu mong ước. Cả hai đều mang ý nghĩa cầu đủ đầy cho năm mới.
Voi chín ngà gà chín cựa có trong truyện nào?
Đó là lễ vật Vua Hùng thách cưới trong truyền thuyết Sơn Tinh Thuỷ Tinh, khi hai vị thần cùng cầu hôn công chúa Mỵ Nương. Sơn Tinh mang lễ vật tới trước và cưới được công chúa.
Đàn ông bảy vía đàn bà chín vía nghĩa là gì?
Đây là quan niệm dân gian về phần hồn vía của con người, cho rằng nam có bảy vía còn nữ có chín vía. Quan niệm này ảnh hưởng tới một số nghi lễ cúng bái truyền thống.
Vì sao sông Cửu Long có tên là chín rồng?
Tên Cửu Long gắn với hình ảnh các cửa sông đổ ra biển như những con rồng. Chữ cửu là chín, chữ long là rồng trong Hán Việt.
