Số nhà ở Việt Nam thường được đánh tăng dần từ đầu đường, một bên mang số lẻ, một bên mang số chẵn. Nhà nằm trong ngõ hay hẻm mang số của lối vào ghép với số nhà bên trong, có khi ghép nhiều tầng. Khi nhà được tách thửa hay có nhà mới chen vào giữa, người ta thêm số phụ có chữ cái để khỏi phải đánh lại cả dãy.
Chào bạn, đây là Nhà Sưu Tập. Ai từng giao hàng, từng đi tìm nhà người quen trong một con hẻm sâu đều biết số nhà ở Việt Nam có cả một nghệ thuật riêng. Tập này mình gỡ từng lớp của nó.
Trên đường lớn: một bên lẻ, một bên chẵn
Nguyên tắc cơ bản là số nhà tăng dần từ điểm đầu của con đường. Đứng ở đầu đường nhìn về phía cuối, thông thường một bên mang số lẻ, bên kia mang số chẵn. Quy tắc bên nào lẻ bên nào chẵn có thể khác nhau tuỳ địa phương và thời kỳ.
Vì có hai dãy riêng, nhà số mười và nhà số mười một có thể nằm đối diện nhau hoặc cách nhau khá xa, tuỳ hai bên đường dày thưa thế nào. Người lạ hay nhầm ở chỗ này.
Một mẹo nhỏ: muốn tìm một số nhà, hãy nhìn một hai căn gần nhất để biết mình đang ở bên chẵn hay bên lẻ, và số đang tăng hay giảm theo hướng mình đi.
Trên những con đường dài, số nhà có thể lên tới hàng nghìn. Có nơi đánh số theo khoảng cách, nên số nhà nhảy cóc mà không phải vì thiếu nhà.
Ngõ, ngách ở Hà Nội
Ở Hà Nội và nhiều đô thị miền Bắc, lối nhỏ rẽ từ đường lớn gọi là ngõ, lối nhỏ hơn rẽ từ ngõ gọi là ngách, và còn có thể có hẻm nhỏ hơn nữa. Một địa chỉ có thể đọc là số nhà, ngách số mấy, ngõ số mấy, phố gì.
Số của ngõ thường lấy theo số nhà ở vị trí đầu ngõ trên đường lớn. Tức là ngõ số năm mươi nằm cạnh nhà số năm mươi của phố đó. Rồi bên trong ngõ lại đánh số riêng.
Đọc địa chỉ ngõ ngách phải đọc từ trong ra ngoài hay từ ngoài vào trong tuỳ thói quen, nhưng người giao hàng quen nghề thường tìm phố trước, rồi tìm ngõ, rồi ngách, rồi mới tới nhà.
Những khu phố cổ và khu tập thể cũ còn có cách đánh số riêng theo lịch sử hình thành, làm người mới tới không ít lần đi vòng vòng.
Hẻm ở Sài Gòn và cách đọc dấu xuyệt
Ở Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều nơi miền Nam, lối nhỏ gọi là hẻm. Địa chỉ trong hẻm thường được viết bằng các con số nối với nhau bằng dấu gạch xiên, người Sài Gòn đọc dấu đó là xuyệt hay xẹt.
Ví dụ một địa chỉ đọc là một trăm hai mươi ba xuyệt bốn mươi lăm, nghĩa là nhà số bốn mươi lăm trong hẻm một trăm hai mươi ba. Nếu có thêm một xuyệt nữa, đó là hẻm nhỏ hơn rẽ từ hẻm kia.
Có những địa chỉ ba bốn lớp xuyệt, đi vào sâu như mê cung. Người giao hàng ở đây thường phải gọi điện hỏi đường dù đã có bản đồ trên điện thoại.
Trong địa chỉ Sài Gòn còn có chữ bis đi sau số nhà, gốc từ cách ghi của tiếng Pháp, dùng cho căn nhà phụ chen bên cạnh căn có số chính. Đây là một dấu vết lịch sử còn sót lại trên những tấm biển nhỏ.
Số phụ có chữ cái và chuyện đánh số lại
Khi một mảnh đất được chia đôi, hay có nhà mới xây chen vào giữa hai số có sẵn, người ta thường thêm chữ cái vào sau số cũ, như mười hai a, mười hai b. Cách này giữ nguyên số của các nhà khác.
Lâu dần, một số con đường có quá nhiều số phụ, nhiều nhà trùng nhau, gây rối cho người tìm và cho việc quản lý. Khi đó chính quyền có thể tổ chức đánh số lại.
Đánh số lại là chuyện phiền với người dân: phải cập nhật giấy tờ, địa chỉ giao hàng, bảng hiệu. Nhiều người dùng song song cả số cũ lẫn số mới trong một thời gian dài.
Với người thích con số, chuyện đánh số lại có cái buồn riêng: một con số gắn bó bao năm bỗng thành quá khứ. Câu hỏi để bạn nghĩ: địa chỉ nhà bạn hiện có mấy lớp số, và bạn có tự tin một người lạ tìm được tới cửa không.
Viết địa chỉ sao cho người lạ tìm được
Biết số nhà được đánh thế nào rồi, việc tiếp theo là viết địa chỉ cho người khác tìm dễ. Hãy viết đủ từng lớp theo đúng thứ tự người địa phương quen dùng, đừng bỏ bớt lớp nào vì nghĩ ai cũng biết.
Thêm một mốc dễ thấy gần nhà như cột điện có đánh dấu, cổng chùa, tiệm tạp hoá đầu hẻm là cách giúp người giao hàng nhiều nhất. Bản đồ trên điện thoại rất có ích, nhưng ở những con hẻm sâu, nhiều nhà trùng số phụ, nó vẫn có thể chỉ sai vài chục mét.
Nếu nhà bạn có cả số cũ và số mới sau một đợt đánh số lại, hãy ghi số mới làm chính, kèm số cũ để người quen dễ nhận ra. Đừng để hai địa chỉ khác nhau trên hai nơi giao hàng.
Một tấm biển số nhà rõ ràng, đủ lớn, đặt ở chỗ dễ nhìn cũng là một món quà nhỏ cho người giao hàng, người đưa thư và cả xe cứu thương nếu có lúc cần tới. Con số trước cửa, rốt cuộc, là để người khác tìm thấy mình.
Câu hỏi thường gặp
Số nhà mười hai a và mười hai b là sao?
Đó là số phụ dùng khi có thêm nhà chen vào hoặc khi một căn được tách đôi, để không phải đánh lại số của cả dãy. Hai căn này nằm cạnh căn số mười hai gốc.
Dấu xuyệt trong địa chỉ Sài Gòn đọc thế nào?
Người Sài Gòn đọc dấu gạch xiên trong địa chỉ là xuyệt hoặc xẹt. Số đứng trước là số hẻm, số đứng sau là số nhà trong hẻm, mỗi lớp xuyệt là một lớp hẻm sâu hơn.
Số của ngõ được đặt theo cách nào?
Thường số ngõ lấy theo số nhà ở vị trí đầu ngõ trên đường lớn. Bên trong ngõ lại có cách đánh số riêng cho từng nhà.
Chữ bis trong số nhà nghĩa là gì?
Bis là cách ghi gốc tiếng Pháp, dùng cho căn nhà phụ bên cạnh căn có số chính. Ở Sài Gòn vẫn còn thấy chữ này trên một số địa chỉ cũ.
Khi số nhà bị đánh lại cần làm gì?
Nên cập nhật địa chỉ trên giấy tờ theo hướng dẫn của chính quyền địa phương, báo cho người thân, ngân hàng, nơi làm việc và cập nhật địa chỉ giao hàng. Giữ thông báo đánh số lại để đối chiếu khi cần.
