Tên miền ra đời vào giữa những năm tám mươi của thế kỷ trước, khi mạng máy tính đủ lớn tới mức không ai nhớ nổi dãy số địa chỉ của từng máy. Người ta làm ra một hệ thống đổi chữ thành số, và từ vài cái đuôi ban đầu, hệ thống đó lớn dần thành hàng trăm đuôi mà mình thấy hôm nay.
Chào bạn, đây là Nhà Sưu Tập. Người chơi tem nào cũng thích biết con tem đầu tiên ra đời ra sao, người giữ tên miền cũng vậy. Tập này mình kể một lịch sử ngắn, đủ để bạn hiểu vì sao có những cái tên được coi là đồ cổ của internet.
Trước khi có tên miền, người ta tìm nhau thế nào?
Mỗi máy tính trên mạng có một địa chỉ bằng số, giống số điện thoại. Hồi mạng còn nhỏ, các máy giữ chung một bảng danh sách, ghi máy nào tên gì, số nào. Ai thêm máy mới thì bảng phải cập nhật và phát lại cho mọi người.
Cách này chạy được khi mạng chỉ có vài trăm máy. Tới khi số máy tăng lên hàng nghìn, cái bảng chung thành gánh nặng: cập nhật chậm, dễ sai, và hai nơi có thể đặt trùng một tên.
Lời giải là chia tên thành nhiều tầng, mỗi tầng do một nơi quản. Tầng trên cùng là cái đuôi, tầng dưới là tên riêng. Hỏi một cái tên, máy tính đi từ đuôi xuống dần cho tới khi gặp đúng nơi giữ câu trả lời.
Hệ thống phân giải tên miền ra đời từ ý tưởng đó và vẫn chạy tới bây giờ. Mỗi lần bạn gõ một địa chỉ, có cả một chuỗi câu hỏi và trả lời diễn ra trong chớp mắt mà bạn không hề hay biết.
Những cái đuôi đầu tiên và tên chấm com đầu tiên
Khi hệ thống chính thức chạy, chỉ có một nhóm đuôi nhỏ, mỗi đuôi cho một loại tổ chức. Chấm com dành cho doanh nghiệp, chấm org cho tổ chức, chấm net cho đơn vị mạng, chấm edu cho trường học, chấm gov cho cơ quan nhà nước và chấm mil cho quân đội, những đuôi về sau chủ yếu gắn với Mỹ.
Tên chấm com đầu tiên được đăng ký vào tháng ba năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm, thuộc về một công ty máy tính ở Mỹ. Cái tên ấy tới nay vẫn còn hoạt động và thường được nhắc như món đồ cổ đầu tiên của thế giới tên miền.
Song song, mỗi quốc gia và vùng lãnh thổ được một đuôi hai chữ cái. Việt Nam là chấm vn, Nhật là chấm jp, Pháp là chấm fr. Các đuôi quốc gia do từng nước tự quản, nên luật đăng ký mỗi nơi một khác.
Những năm đầu, số tên đăng ký tăng chậm, vì người dùng mạng chủ yếu là trường đại học, viện nghiên cứu và vài công ty công nghệ. Phải đợi tới khi trang web xuất hiện và người thường lên mạng, tên miền mới bùng ra.
Thời đăng ký miễn phí và cơn sốt cuối thập niên chín mươi
Một chi tiết người sưu tập hay nhắc là có một thời đăng ký tên miền không mất tiền. Ai gửi yêu cầu hợp lệ là được cấp. Tới giữa những năm chín mươi, khi số đơn đăng ký tăng vọt, việc thu phí mới bắt đầu.
Cuối thập niên chín mươi, thế giới chứng kiến cơn sốt công ty internet. Những cái tên một chữ tiếng Anh thông dụng bỗng được săn lùng, nhiều công ty đặt tên theo đúng tên miền của mình. Đó là lúc người ta nhận ra một chữ chung trên mạng có thể đáng giá như một mặt bằng đẹp.
Cơn sốt xẹp đi rất nhanh vào đầu những năm hai nghìn, nhiều công ty phá sản. Nhưng bài học về giá trị của cái tên chung thì ở lại. Từ đó, những tên chấm com ngắn, nghĩa rõ, gần như không bao giờ còn trống.
Cũng khoảng cuối thập niên chín mươi, việc điều phối tên miền trên thế giới được giao cho một tổ chức quốc tế phi lợi nhuận, và thị trường đăng ký được mở cho nhiều nhà đăng ký cạnh tranh nhau thay vì một nơi duy nhất.
Chấm vn và thế giới tên miền ở Việt Nam
Việt Nam có đuôi chấm vn từ những năm chín mươi, và tên miền dần phổ biến sau khi internet chính thức có mặt ở nước mình vào cuối thập niên đó. Đuôi quốc gia do Trung tâm Internet Việt Nam quản lý, đăng ký qua các nhà đăng ký được công nhận.
Thế hệ doanh nghiệp đầu tiên lên mạng ở Việt Nam hay chọn đuôi chấm com chấm vn hoặc chấm vn để cho thấy mình ở Việt Nam. Một số khác chọn chấm com để nhắm ra thế giới. Chuyện chọn đuôi nào mình sẽ nói kỹ ở danh mục riêng.
Điều thú vị với người sưu tập là tên miền tiếng Việt viết không dấu. Một chuỗi chữ cái tiếng Việt khi bỏ dấu có thể là chữ vô nghĩa với người nước ngoài, nhưng với người Việt lại là một cụm từ rõ ràng. Cả một vùng tên đẹp với người Việt vẫn còn được khám phá.
Đó là lý do có những người sưu tập chỉ chuyên tên tiếng Việt. Họ hiểu tiếng mẹ đẻ, hiểu nghề của người Việt, và thấy được những cái tên mà người nước ngoài lướt qua không nhận ra.
Các đuôi mới và cục diện hôm nay
Khoảng giữa thập niên hai nghìn mười, thế giới mở ra một đợt đuôi mới rất lớn. Thay vì vài chục đuôi chung, nay có hàng trăm đuôi theo chữ thường: đuôi cho cửa hàng, cho ẩm thực, cho công nghệ, cho thành phố.
Đợt đuôi mới cho người đến sau một cơ hội có tên ngắn đẹp. Nhưng nó cũng làm thị trường rối hơn, vì người dùng thường vẫn quen gõ chấm com. Một cái tên đẹp ở đuôi lạ đôi khi bị khách gõ nhầm sang chấm com của người khác.
Hôm nay, số tên miền đăng ký trên thế giới đã lên tới hàng trăm triệu. Những cái tên đầu tiên vẫn còn đó, nhiều tên đã đổi chủ nhiều lần, có tên trở thành biểu tượng của cả một thời.
Người sưu tập nhìn lịch sử này để hiểu một điều: chữ tốt luôn có hạn, còn người cần chữ thì mỗi năm một đông. Bạn thử nghĩ xem, nếu được quay về thời đăng ký miễn phí, cái tên đầu tiên bạn giữ sẽ là gì.
Câu hỏi thường gặp
Tên miền và địa chỉ trang web có phải là một không?
Gần giống nhưng không hẳn. Tên miền là phần tên như tenmien chấm com, còn địa chỉ trang web đầy đủ có thêm phần giao thức phía trước và đường dẫn tới từng trang phía sau. Một tên miền có thể chứa rất nhiều trang.
Hệ thống phân giải tên miền có bao giờ ngừng không?
Hệ thống được thiết kế phân tán ở nhiều nơi nên rất khó ngừng toàn bộ. Đôi khi một nhà cung cấp gặp sự cố làm một số trang không vào được trong một lúc, nhưng cả hệ thống chung vẫn chạy.
Vì sao đuôi quốc gia chỉ có hai chữ cái?
Đuôi quốc gia dựa theo một bảng mã quốc tế dùng hai chữ cái cho mỗi nước và vùng lãnh thổ. Nhờ vậy các đuôi gọn và thống nhất, như chấm vn cho Việt Nam.
Tên miền cũ có giá trị hơn tên mới đăng ký không?
Tuổi của tên miền thường không tự tạo ra giá trị. Thứ quan trọng hơn là nghĩa của chữ và việc tên đó đã từng gắn với một trang có uy tín hay chưa. Tên cũ từng dính trang rác thì có khi còn là gánh nặng.
Có thể biết một tên miền được đăng ký từ năm nào không?
Thường tra được qua dịch vụ tra cứu thông tin tên miền, trong đó có ngày đăng ký lần đầu với các tên còn giữ liên tục. Nếu tên từng hết hạn rồi được đăng ký lại, ngày đó sẽ tính theo lần đăng ký mới.
