Con số có mặt khắp ca dao tục ngữ của người Việt: một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao; ba chìm bảy nổi chín lênh đênh; trăm nghe không bằng một thấy. Trong truyền thuyết, có bọc trăm trứng nở trăm con của Lạc Long Quân và Âu Cơ, có lễ vật voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao. Con số ở đây không để đếm, mà để nói một điều về con người.
Chào bạn, đây là Nhà Sưu Tập. Khép lại danh mục con số trong văn hoá, mình muốn ngồi lại với những câu nói ông bà để lại. Tập này như một buổi tối nghe bà kể chuyện, nhưng mình sẽ để ý xem con số đang làm gì trong mỗi câu.
Một và ba: sức mạnh của sự chung tay
Câu một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao là câu ca dao về đoàn kết mà người Việt thuộc từ bé. Con số một đứng cho sự đơn độc, con số ba đứng cho sự chung sức.
Ba ở đây không phải đúng ba cái cây. Nó là con số nhỏ nhất đủ để thành một nhóm, đủ để chụm lại. Ông bà mình chọn con số vừa đủ để hình ảnh trở nên dễ nhớ.
Câu một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ lại dùng con số một theo cách khác: một cá thể đại diện cho nỗi đau, và cả tập thể cùng chia sẻ. Một ở đây không cô đơn mà được che chở.
Hai câu đặt cạnh nhau cho thấy người Việt dùng con số rất linh hoạt, cùng một con số mà khi thì nói về sự yếu ớt, khi lại nói về sự gắn bó.
Ba, bảy, chín: những con số của thăng trầm
Câu ba chìm bảy nổi chín lênh đênh tả một đời người nhiều vất vả, lúc chìm lúc nổi, trôi nổi không yên. Ba, bảy, chín là những con số lẻ tăng dần, như những đợt sóng ngày càng lớn.
Câu này hay được dùng để nói về thân phận người phụ nữ xưa, nhưng cũng dùng được cho bất cứ ai trải qua nhiều sóng gió. Những con số làm cho sự vất vả trở nên có nhịp, đọc lên như một câu hát.
Câu một nghề cho chín còn hơn chín nghề thì chơi chữ với chữ chín: chín là số chín, cũng là chín trong nghĩa thành thạo. Học một nghề cho thật giỏi còn hơn biết chín nghề mà nghề nào cũng dở.
Chín người mười ý lại nói về sự khó đồng lòng: chỉ chín người mà đã có tới mười ý kiến. Con số mười vượt quá chín là một cách nói vui về chuyện ai cũng có ý riêng.
Trăm và nghìn: con số của sự nhiều
Trăm nghe không bằng một thấy là câu dạy về giá trị của việc tận mắt chứng kiến. Trăm và một đặt cạnh nhau tạo sự đối lập rõ: nghe nhiều tới đâu cũng không bằng một lần thấy.
Trăm năm trong cõi người ta, câu mở đầu Truyện Kiều của Nguyễn Du, dùng trăm năm để chỉ một đời người. Trong lời chúc đám cưới, người ta chúc trăm năm hạnh phúc, bách niên giai lão.
Ngàn năm, vạn năm là con số của sự trường tồn, như trong những câu ca ngợi đất nước, ca ngợi tình nghĩa. Những con số này không ai đếm, chúng là cách nói về điều vượt quá đời người.
Có câu mười voi không được bát nước xáo, chê những lời hứa to tát mà kết quả chẳng bao nhiêu. Con số lớn ở đây lại thành lời giễu.
Con số trong truyền thuyết
Truyền thuyết về nguồn gốc dân tộc kể Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành trăm người con. Năm mươi người theo cha Lạc Long Quân xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi. Từ đó có câu đồng bào, cùng một bọc.
Con số trăm ở đây là con số của sự đông đúc và đa dạng. Chia đôi năm mươi năm mươi là hình ảnh của biển và núi, của sự gắn bó dù cách xa.
Truyền thuyết Sơn Tinh Thuỷ Tinh có lễ vật voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao. Số chín ở đây là sự quý hiếm tới mức chỉ thần mới tìm được.
Những con số trong truyền thuyết không phải để kiểm chứng. Chúng là cách người xưa gói những ý niệm lớn vào một hình ảnh dễ nhớ, dễ kể cho con cháu.
Vì sao người xưa thích đưa con số vào lời nói?
Con số làm câu nói có nhịp, dễ thuộc, dễ truyền miệng. Trong một xã hội mà phần lớn tri thức truyền bằng lời, con số là một cách giúp trí nhớ.
Con số cũng tạo sự đối lập và tăng tiến rất rõ: một với ba, một với trăm, ba với bảy với chín. Người nghe cảm được ý ngay mà không cần giải thích.
Và con số có cái duyên chơi chữ, như chữ chín vừa là số vừa là chín muồi. Tiếng Việt giàu đồng âm nên trò chơi này càng phong phú.
Có lẽ chính những câu nói ấy đã gieo vào người Việt tình cảm đặc biệt với con số, thứ tình cảm mà hôm nay ta thấy lại trong sim đẹp, biển số đẹp, số nhà đẹp. Câu hỏi để bạn mang về: câu ca dao có con số nào bạn hay nhắc nhất, và nó đang nói gì về bạn.
Câu hỏi thường gặp
Ba chìm bảy nổi chín lênh đênh nghĩa là gì?
Câu này tả một cuộc đời nhiều vất vả, trôi nổi, lúc lên lúc xuống. Các con số lẻ tăng dần tạo nhịp như những đợt sóng ngày càng lớn.
Một nghề cho chín còn hơn chín nghề nghĩa là gì?
Câu này khuyên học một nghề cho thật thành thạo còn hơn biết nhiều nghề mà nghề nào cũng không giỏi. Chữ chín vừa là số chín vừa mang nghĩa chín muồi, thành thạo.
Trăm trứng nở trăm con có trong truyện nào?
Đó là truyền thuyết Con Rồng Cháu Tiên kể Âu Cơ sinh bọc trăm trứng nở trăm người con. Năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi.
Câu trăm năm trong cõi người ta là của ai?
Đó là câu mở đầu Truyện Kiều của Nguyễn Du, dùng trăm năm để chỉ một đời người.
Vì sao ca dao hay dùng con số lẻ như ba, bảy, chín?
Không có quy tắc cố định, nhưng các con số lẻ thường tạo nhịp đọc và gắn với nhiều quan niệm dân gian như ba hồn, bảy vía, chín vía. Người xưa chọn con số làm câu dễ thuộc và gợi hình.
